africa 1Kończymy nasz krótki cykl na temat prognoz dotyczących zmian klimatu i rolnictwa w różnych regionach świata. W ostatnim artykule skupimy się na krajach Afryki Subsaharyjskiej.

Ze zmianami klimatu będą musiały zmierzyć się wszystkie regiony świata, ale przed niektórymi z nich stają szczególnie trudne wyzwania. Przykładem jest Afryka Subsaharyjska, coraz bardziej dotykana przez skutki zmian klimatycznych, która ma stosunkowo niewielkie możliwości adaptacyjne i wysoki poziom braku bezpieczeństwa żywnościowego. Niemniej duże obszary niewykorzystanej ziemi, potencjał do znacznego zwiększenia wydajności rolnictwa oraz młoda i wzrastająca populacja dają nadzieję na jaśniejszą przyszłość dla tego regionu.

Rosnąca liczba ludności

Kraje Afryki Subsaharyjskiej notują stały wzrost liczby ludności. Obecnie żyje w nich nieco poniżej miliarda ludzi, ale prognozuje się, że liczba ta wzrośnie do 2 miliardów w 2050 roku. Przewiduje się, że w 2080 roku Afryka Subsaharyjska będzie jedynym regionem na świecie z wciąż rosnącą populacją. Wszystkie inne regiony będą doświadczać raczej spowolnienia przyrostu naturalnego i ostatecznie jego ujemnych wartości, jak to ma już miejsce w niektórych krajach europejskich.

Celem zmniejszenie niedożywienia

W wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej poważny problem stanowi brak bezpieczeństwa żywnościowego. Według najnowszych szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) właśnie ten region ma największy odsetek niedożywionej ludności. Jednakże przewiduje się, że w ciągu najbliższych dekad nastąpi spadek tej liczby – z 21,4% w 2015 roku, do 14,5% w 2030 roku i 7,1% w 2050 roku.

Choć jest to dobra wiadomość, istotnym problemem pozostaje zwiększenie różnorodności diet mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej. W wielu tamtejszych krajach jedną z podstaw konsumowanej żywności stanowią tradycyjnie różnego rodzaju korzenie i bulwy. Aż w dziesięciu krajach ponad 30% konsumowanych kalorii zależy od tych produktów.

Zróżnicowane plony

Afryka jest kontynentem kontrastów w kwestii przewidywanej wydajności upraw w kontekście zmian klimatu. Przykładowo prognozuje się, że plony kukurydzy podwoją się do 2050 roku na niektórych odizolowanych obszarach Etiopii, Angoli, Republiki Południowej Afryki i Madagaskaru, ale jednocześnie zmniejszą się w Czadzie, Somalii, Kenii, Zambii, Zimbabwe, Rwandzie, Burundi i Demokratycznej Republice Konga.

Innym problemem jest fakt, że nawet tam, gdzie plony rosną, w niektórych miejscach szybciej niż one wzrasta liczba ludności, dlatego w ogólnym rozrachunku produkcja na osobę prawdopodobnie i tak będzie spadać.

Emisje z gospodarstw i lasów

Emisje gazów cieplarnianych z łańcucha dostaw żywności w Afryce Subsaharyjskiej są silnie zdominowane przez emisje mające miejsce w gospodarstwach oraz na pierwszych etapach łańcucha dostaw. Sytuację na wielu obszarach pogarsza niedostateczna infrastruktura i utrudniony dostęp do rynków, co prowadzi do wysokiego poziomu strat żywności w gospodarstwach oraz tuż po zbiorach. Ogólnie jednak ilość marnowanej żywności na osobę jest niska w porównaniu do większości innych regionów.

W przyszłości znaczna część emisji gazów cieplarnianych będzie prawdopodobnie generowana przez zmianę sposobu użytkowania gruntów, w szczególności wylesianie. W wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej wciąż pozostają niewykorzystane duże obszary ziemi o różnym potencjale rolnym. Szacuje się, że około 50% gruntów, które zaczną być uprawiane na świecie do 2050 roku, będzie leżało w Afryce Subsaharyjskiej. Chociaż może to generować duże emisje, potencjalnie może również pomóc w znacznym zwiększeniu lokalnej produkcji żywności, dzięki czemu poprawi się bezpieczeństwo żywnościowe w regionie.

Wpływ zmian klimatu na ludzi

africa 2Dla wielu mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej zmiany klimatu już są rzeczywistością. Na ich konsekwencje najbardziej narażeni są ludzie, których źródła utrzymania uzależnione są od zasobów naturalnych, czyli przede wszystkim drobni rolnicy i ich rodziny. Z jednej strony zmiany temperatury i rozkładu opadów będą stanowiły duży problem dla rolnictwa, które w znacznej mierze jest zależne od deszczu. Z drugiej strony problemem jest wiele czynników nie związanych z klimatem, takich jak nierówny podział gruntów, nieuregulowane prawo własności do ziemi, słabo rozwinięte rynki, bariery handlowe i niewystarczająca infrastruktura. Wszystko to czyni sytuację rolników w Afryce Subsaharyjskiej bardzo trudną.

Po stronie pozytywów warto wspomnieć, że zmiany klimatu sprawiają, że z lokalnymi społecznościami zaczynają współpracować naukowcy i inni partnerzy, dzięki czemu wdrażanych jest coraz więcej działań adaptacyjnych. Powstaje szereg inicjatyw, o czym wielokrotnie już pisaliśmy, dzięki którym drobni rolnicy w krajach Afryki Subsaharyjskiej mogą coraz lepiej radzić sobie z konsekwencjami zmian klimatycznych.

Wpływ na uprawy

Jest coraz bardziej prawdopodobne, że wraz z postępującymi zmianami klimatu w wielu miejscach w Afryce Subsaharyjskiej obecne systemy upraw nie będą mogły być kontynuowane w dotychczasowej formie. Przykładowo część naukowców prognozuje, że według różnych scenariuszy zmian klimatu do 2050 roku nawet 35 milionów rolników w Afryce, którzy gospodarują na 3% gruntów na kontynencie, będzie musiało przejść z mieszanych systemów upraw i hodowli na systemy obejmujące jedynie hodowlę zwierząt.

Istnieje wiele sprzecznych prognozy dotyczących zmian w wydajności upraw w Afryce w wyniku zmian klimatycznych, ale większość z nich przewiduje spadki plonów w przypadku głównych upraw, dlatego kwestia adaptacji afrykańskiego rolnictwa jest niezwykle istotna.

Adaptacja do zmian klimatu

Ponieważ ponad 90% rolnictwa w Afryce Subsaharyjskiej jest zależna od opadów deszczu, zwiększenie zdolności magazynowania wody, na przykład poprzez zastosowanie małych i dużych zbiorników oraz stawów, może wydatnie pomóc rolnikom w dostosowaniu się do zmian w dostępności wody oraz zwiększeniu produkcji. Aby poradzić sobie z nieregularnymi opadami, potrzebny będzie także dostęp do wiarygodnych prognoz pogody oraz systemów ubezpieczeń. Konieczna jest także większa dywersyfikacja upraw uwzględniająca gatunki roślin bardziej odporne na ekstremalne zjawiska pogodowe.

Wiele lokalnych społeczności w Afryce, zwłaszcza w regionie Sahelu, doświadczało zmian klimatu w przeszłości i wypracowało rozbudowane i skuteczne strategie adaptacyjne. Ta lokalna wiedza powinna być częściej wykorzystywana w zmaganiach ze skutkami zmian klimatu.

Ograniczanie emisji

Problemem w niektórych częściach Afryki Subsaharyjskiej jest wylesianie. Ma ono znaczący udział w emisji gazów cieplarnianych, dlatego ograniczenie tego procederu i degradacji lasów może pomóc w zmniejszeniu emisji.

Agroleśnictwo może również przyczynić się do łagodzenia zmian klimatu w Afryce Subsaharyjskiej poprzez pochłanianie dwutlenku węgla. Szacuje się, że aż 630 milionów hektarów nieuprawianych ziem można przekształcić na systemy agroleśnicze, co pomogłoby w redukcji emisji oraz przyniosło dodatkowe korzyści lokalnym społecznościom.

Większość gruntów rolnych w Afryce Subsaharyjskiej, zwłaszcza w regionach półpustynnych, stanowią pastwiska. Dzięki odpowiedniemu zarządzania użytkami i pastwiskami (m.in. kontrola nadmiernego wypasu i poprawa jakości pastwisk) mogą zostać pochłonięte znaczne ilości dwutlenku węgla.

Poniżej infografika poruszająca tematykę naszego artykułu (kliknij, aby powiększyć):
 
Sub-Saharan-Africa

Źródło: CCAFS

Fot. P. Casier (CGIAR / Flickr)