zdjecie1W ostatnim stuleciu temperatura w Europie wzrosła o prawie 1°C, więcej niż globalna średnia. Może się wydawać, że taki wzrost nie ma znaczenia, lecz ten trend wywarł już znaczny wpływ zarówno na ekosystemy, jak i na jakość życia Europejczyków. Pojawiły się zjawiska pogodowe, które nie miały miejsca kilkadziesiąt lat temu, takie jak trąby powietrzne, huragany itp. Warunki klimatyczne stają się coraz bardziej ekstremalne. W Europie Północnej wzrasta ilość opadów deszczu i śniegu, a konsekwencją tego są powodzie, ze względu na rozmiary nazywane coraz częściej powodziami stulecia. Natomiast w Europie Południowej opady deszczu są zdecydowanie rzadsze, czego konsekwencją są przybierające na sile susze.Te skrajne warunki pogodowe maja wpływ na gospodarkę, w tym na rolnictwo.

Polityka klimatyczna UE

Wspomniana sytuacja spowodowała, że Unia Europejska od lat 90-tych XX wieku podejmuje na arenie międzynarodowej aktywne działania na rzecz ochrony klimatu. UE odegrała kluczową rolę w stworzeniu Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu (UNFCCC) i Protokołu z Kioto. Protokół wyznacza krajom uprzemysłowionym prawnie wiążące cele prowadzące do redukcji emisji gazów cieplarnianych. 15 krajów członkowskich UE zobowiązało się do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych poniżej 8% do roku 2012 w porównaniu z rokiem 1990. Na początku 2007 roku UE postawiła sobie cel jeszcze bardziej ambitny – redukcję emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 20% do 2020 r. i o 30% przy równym zaangażowaniu innych krajów rozwiniętych.

Rolnictwo a emisja gazów cieplarnianych

Rolnictwo, zwłaszcza wielkoobszarowe i przemysłowe, również emituje gazy cieplarniane do atmosfery, chociaż na mniejszą skalę niż inne sektory gospodarki. Udział rolnictwa w emisji gazów cieplarnianych w porównaniu z innymi działami gospodarki przedstawiony jest na poniższym wykresie:

emisje_sektory

Rolnictwo emituje niewiele dwutlenku węgla (CO2) – najbardziej rozpowszechnionego gazu cieplarnianego. W rzeczywistości użytki rolne, obejmujące ponad połowę powierzchni UE, magazynują spore zasoby węgla, który przyczynia się do ograniczenia obecności CO2 w atmosferze. Główne gazy produkowane przez rolnictwo to metan (CH4) oraz podtlenek azotu (N2O) i z ich redukcją musimy się z w najbliższym czasie zmierzyć.

Redukcja emisji w rolnictwie

Podtlenku azotu (N2O) i metan (CH4), których ważnym źródłem jest rolnictwo, są gazami o ogromnym znaczeniu, ponieważ mają dużo większy potencjał wywoływania efektu cieplarnianego niż dwutlenek węgla, emitowany z innych dziedzin działalności człowieka.

• N2O jest emitowany do atmosfery z użytków rolnych, głównie w efekcie mikrobiologicznego przetwarzania nawozów azotowych w glebie. Emisje N2O stanowią połowę wszystkich emisji rolnych.

• Emisje CH4 są głównie wynikiem procesów trawiennych zwierząt przeżuwających (przede wszystkim krów i owiec).

Zarówno emisje CH4, jak i N2O są związane ze składowaniem i rozwożeniem odchodów zwierzęcych. Wykaz emisji pochodzenia rolniczego wraz z ich procentowym udziałem jest przedstawiony poniżej:

emisje_rolnictwo

Do najważniejszych prac w rolnictwie, mających na celu ochronę klimatu, należy zaliczyć:

Zmiany w agrotechnice:

• Prowadzenie działań na rzecz zwiększenia efektywności wykorzystania nawozów azotowych. Możemy to osiągnąć różnymi metodami, np.: poprzez zastosowanie ulepszonej technologii wykorzystania azotu, dostosowanie zaopatrzenia w azot do zapotrzebowania roślin, pozostawianie resztek roślinnych zawierających azot na polu, czy wreszcie zmniejszanie zużycia nawozów azotowych. Niezwykle ważne jest prowadzenie nawożenia w oparciu o plany nawozowe i na podstawie potrzeb nawozowych uprawianych roślin.

• Przestrzeganie właściwego płodozmianu i wprowadzanie wsiewek międzyplonowych, które powodują zwiększenie wiązania węgla w biosferze i mogą ograniczać zapotrzebowanie gleb na mineralne nawozy azotowe.

• Stosowanie technik uprawy bezorkowej, co pozwala na zmniejszenie strat węgla z gleby i ogranicza emisję N2O.

• Poprawa efektywności technik nawadniania i irygacji. Około 18% powierzchni upraw na świecie jest sztucznie nawadnianych, często w sposób nieefektywny, co prowadzi do strat energii i może powodować wzrost emisji podtlenku azotu z tych terenów.

• Zwiększanie wiązania węgla przez biomasę, np. poprzez zwiększanie ilości próchnicy zawartej w glebach użytków rolnych, wspieranie upraw wieloletnich (sady, szkółki roślin ozdobnych). Szczególną rolę odgrywać tu będą działania na rzecz wprowadzania nowych i ochrony istniejących zadrzewień śródpolnych, użytków ekologicznych, trwałych użytków zielonych (te działania dotyczące ochrony środowiska zostały włączone do płatności w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-13).

Zmiany w sposobie hodowli zwierząt:

zdjecie2• Poprawa technik karmienia zwierząt, poprzez np. lepsze zbilansowanie dawek pokarmowych zapewniających lepsze wykorzystywanie pasz, w tym eliminowanie z dawek pokarmowych zbędnych ilości aminokwasów oraz dodawanie do paszy preparatów wiążących związki azotowe będące źródłem emisji N2O.

• Doskonalenie systemów utrzymania zwierząt gospodarskich poprzez dodawanie do odchodów i ściółek preparatów biotechnologicznych ograniczających emisję N2O, zmniejszanie powierzchni parowania odchodów z legowisk i ściółek.

• Obniżanie emisji z przechowywanych obornika i gnojowicy, w skutek obniżania temperatury składowanych odchodów poprzez odzysk i kumulację energii cieplnej, czy też budowę instalacji do odzysku biogazu z fermentacji gnojowicy.

Wspieranie bioenergii i efektywnego wykorzystania energii:

• Promocja wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OZE). Rolnictwo może być źródłem surowców odnawialnych do produkcji energii (uprawy energetyczne, agropaliwa), istnieje także możliwość wykorzystywania OZE jako źródła energii wykorzystywanego w produkcji rolniczej, lecz musimy sobie zdawać sprawę, że uprawy energetyczne przyczyniają się wyjaławiania gleby i utraty zasobów węgla w glebie. Dlatego zalecane jest stosowanie ich na potrzeby lokalne w poszczególnych gospodarstwach.

• Stosowanie zachęt do wdrażania inwestycji energooszczędnych w rolnictwie. Działania w tym zakresie są typowymi pracami o podwójnej korzyści – pozwalają nie tylko na ograniczanie wielkości emisji, ale przynoszą one korzyść osobom je podejmującym. Chociaż rolnictwo nie należy do bardzo energochłonnych działów gospodarki, to daje wiele możliwości podniesienia efektywności wykorzystania energii – m.in. w hodowli zwierząt, w uprawie pod osłonami, czy przy pracach uprawowych.

Jak polityka UE przyczynia się do redukcji emisji

Reforma Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) Unii Europejskiej z 2003 r. przesunęła pomoc finansową dla rolników w kierunku bezpośredniego wsparcia nie związanego z produkcją, tym samym ograniczając motywację do intensyfikacji produkcji. To „rozłączne” wsparcie wiąże się z obowiązkami ciążącymi na rolnikach, od których oczekuje się gospodarowania ziemią w sposób bezpieczny dla środowiska. „Zasada wzajemnej zgodności” łączy bezpośrednie finansowanie dla rolników z poszanowaniem środowiska oraz innymi normami prawnymi. Szereg działań z zakresu rozwoju wsi przyczynia się do tzw. złagodzenia, np. wsparcie modernizacji gospodarstw poprzez energo-wydajne wyposażenie i budynki, szkolenia i usługi doradcze oraz promocję produkcji z wykorzystaniem biogazu. Bardzo ważną rolę pełni wsparcie rolnictwa ekologicznego, programów rolnośrodowiskowych i zalesień przez środki pochodzące z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW).

Ustawodawstwo dotyczące ochrony środowiska również ma znaczenie. Podczas gdy wiele problemów wynikających ze zmian klimatu i dotyczących rolnictwa jest rozwiązywanych poprzez techniki zarządzania gospodarstwem, takie działania są realizowane zgodnie z zasadami wyznaczającymi prawne granice niektórych z nich. Przykładem niech będzie Dyrektywa Azotanowa. Wprowadzona przez kraje członkowskie UE, zakłada ona: monitoring jakości wody, oznaczenie stref zagrożonych zanieczyszczeniem azotanami i opracowanie zasad dobrej praktyki rolnej (takich jak ograniczenia w stosowaniu nawozów i warunki ich rozwożenia, metody składowania obornika, ograniczenia w liczbie bydła i wymagania dotyczące płodozmianu). Wszystkie te działania ograniczają emisje zarówno podtlenku azotu jak i metanu.

Wpływ rolnictwa w Polsce na zmiany klimatu

Według raportu Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) wydanego w 2007 roku, rolnictwo na świecie jest odpowiedzialne za 13,5% emisji, w Europie jest to 9,2%, a w Polsce 8,7%. Według inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa w Polsce, emisja metanu powstająca w wyniku fermentacji jelitowej stanowi 2,4% ogólnej puli emisji z gospodarki w Polsce, natomiast 0,8% emisji następuje z odchodów zwierzęcych. Udział emisji podtlenku azotu z gleb wynosi 4%, natomiast z odchodów zwierzęcych 1,4% ogólnej emisji z gospodarki w Polsce.

zdjecie3Aktualnie w produkcji roślinnej możliwe są trzy systemy gospodarowania: konwencjonalny, integrowany i ekologiczny. W Polsce i Europie dominuje pierwszy z nich, w założeniu polegający na dążeniu do maksymalizacji plonów poprzez stosowanie dużych nakładów w postaci chemicznych środków produkcji. Bardziej przyjazny środowisku i pozwalający na optymalne wykorzystanie środków produkcji jest system rolnictwa integrowanego. Cechuje go dążenie do optymalizowania zużycia energii bezpośredniej (np. nawozy mineralne, środki ochrony roślin) i pośredniej (np. maszyny) w celu uzyskania maksymalnego efektu ekonomicznego. Jest on bardziej przyjazny środowisku i odpowiada potrzebom zrównoważonego rolnictwa, lecz na dzień dzisiejszy nie znalazł wielu zwolenników w Polsce, a produkcja rolna stosujących go gospodarstw jest produkcją niszową. Na coraz szerszą skalę rozwija się system rolnictwa ekologicznego, wykluczający stosowanie przemysłowych chemicznych środków produkcji pochodzących z zewnątrz i traktujący gospodarstwo jako organiczną całość. Głównym celem tego systemu jest bezpieczeństwo produkowanej żywności i zachowanie walorów środowiska naturalnego. Obecnie w Polsce liczba gospodarstw ekologicznych wynosi 25 944 (według danych Ministerstwa Rolnictwa z 2012 r.), a powierzchnia użytków ekologicznych wynosi 661 687 ha, co stanowi 3,4% całej powierzchni użytkowanej rolniczo w naszym kraju. Średnia wielkość gospodarstw ekologicznych przekracza 26 ha.

Dominujący w Polsce konwencjonalny system gospodarowania nie zawsze jest związany ze stosowaniem środków produkcji na najwyższym poziomie. W roku gospodarczym 2011/12 zużycie nawozów mineralnych (NPK) w czystym składniku w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych wyniosło 125,1 kg i było o 1,8% mniejsze niż rok wcześniej, przy czym nawozów azotowych na 1 ha użytków rolnych zużyto 72,7 kg (o 2,8% więcej), fosforowych – 24,6 kg (o 6,8% mniej) i potasowych – 27,8 kg (o 5,8% mniej). Dodatkowo doszło średnie zużycie 41,1 kg nawozów NPK pochodzenia organicznego w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych w dobrej kulturze. Polskie rolnictwo, pomimo zachodzących przeobrażeń strukturalnych, nadal charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem technologii produkcji poszczególnych gatunków roślin uprawnych. Wynika to z różnorodnej struktury obszarowej gospodarstw i ich wyposażenia w maszyny i urządzenia rolnicze. Średnia powierzchnia gospodarstwa jest wciąż jedną z najmniejszych w Unii Europejskiej i wynosi 10,42 ha (dane GUS z 2013 r.). Polskie rolnictwo jeszcze nie jest tak uprzemysłowione jak w starych krajach UE, lecz bardzo szybko zbliża się do tego poziomu, zwłaszcza w części północno-zachodniej kraju, gdzie gospodarstwa są zdecydowanie większe i zajmują się wytwarzaniem żywności na dużą skalę. Dlatego też udział polskiego rolnictwa w produkcji gazów cieplarnianych będzie się zwiększał, jeżeli nie wdrożymy działań ograniczających emisje.

Krajowa polityka ochrony klimatu a sektor rolniczy

Główne kierunki działań Polski w zakresie ochrony klimatu wyznacza przyjęty w 2003 roku przez rząd dokument „Polityka klimatyczna Polski”. Podstawowym długoterminowym celem tej polityki jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych do 2020 roku o 40% w porównaniu do przyjętego przez Polskę roku bazowego (1988 r.). Aby można było to osiągnąć, dokument wskazuje najważniejsze działania, jakie powinny być wdrażane w poszczególnych sektorach, przy czym za najważniejsze uznaje działania w odniesieniu do sektora energetycznego. Tym niemniej także w odniesieniu do rolnictwa dokument ten formułuje szereg celów do osiągnięcia. Są to:

• racjonalne użytkowanie ziemi;

• promocja rolnictwa ekologicznego;

• upowszechnianie doradztwa rolniczego w zakresie stosowania zasad dobrej praktyki rolniczej, stosowania energooszczędnych technologii w produkcji rolniczej, stosowania niekonwencjonalnych źródeł energii w rolnictwie i na obszarach wiejskich;

• zalesianie gruntów rolnych.

Dla osiągnięcia tych celów, „Polityka klimatyczna Polski” wskazuje na niezbędne działania, jakie powinny być wdrażane w sektorze rolniczym. W latach 2007-13 wiele z tych działań było wspieranych przez program rolnośrodowiskowy w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich.

Autorka: Maria Staniszewska (Polski Klub Ekologiczny)

Fot. Komisja Europejska